Krzywe koło Kozowej starsze o 183 lata: tywun Marcin, 1443 rok

Zapis w wydaniu drukowanym

*754. Odrowansch ·/. Marcus. Iohannes Vyssoczsky Burgrab. castri Leopol. cum procuratorio mfi. dom. Petri Odrowansch de Sprowa Plti. et Captei. Leopol. actoris astitit primum terminum contra nobil. Marcum de Koszowa vathaman mfi. dom. Iohannis Cptei. Trebowl. pro repercussione pigneris alias czasza koszowska Regalem et stacionem non dedit, prout ipsum Ministerialis citavit. *755. Odrowansch ·/. Martinus. Iohannes Vyssoczsky Burgrab. castri Leopol. ex parte mfi. dom. Petri Odrowansch Plti. et Cptei. Leopol. actoris astitit primum terminum contra Martinum de Krzywe reum Thywn mfi. dom. Iohannis Cptei. Trebowl., quia repercussit pignoracionem Regalem et stacionem non dedit.

Po polsku

Nr 754. Jan Wysocki, burgrabia zamku lwowskiego, z pełnomocnictwem wielmożnego pana Piotra Odrowąża ze Sprowy, wojewody i starosty lwowskiego, powoda, stanął na pierwszym terminie przeciw Markowi z Kozowej, atamanowi wielmożnego pana Jana, starosty trembowelskiego, za odbicie zastawu, czyli królewskiej „czaszy kozowskiej”, i za to, że nie dał stacji, jak go woźny pozwał. Nr 755. Jan Wysocki, burgrabia zamku lwowskiego, w imieniu wielmożnego pana Piotra Odrowąża, wojewody i starosty lwowskiego, powoda, stanął na pierwszym terminie przeciw Marcinowi z Krzywego, pozwanemu, tywunowi wielmożnego pana Jana, starosty trembowelskiego, ponieważ odbił zastaw królewski i nie dał stacji.

Data z opowieści

O Krzywem koło Kozowej ukraińska Wikipedia pisze, że „pierwsza wzmianka pochodzi z 1626 roku”, i powtarza, że w tym roku Tatarzy spalili dawną wieś Chomene, stojącą pod lasem. Źródła nie podano. O sąsiednim Kalnem pisze, że pierwsza wzmianka pochodzi z 1473 roku.

W rzeczywistości Krzywe pojawia się w dokumentach dwa stulecia wcześniej. I nie samo, lecz razem z Kozową.

Maj 1443 roku: tywun i ataman

W maju 1443 roku w lwowskim sądzie grodzkim burgrabia Jan Wysocki wystąpił w imieniu wojewody ruskiego Piotra Odrowąża od razu przeciw dwóm urzędnikom wiejskim. Pierwszym był „Marek z Kozowej, ataman wielmożnego pana Jana, starosty trembowelskiego”. Drugim — „Marcin z Krzywego, tywun” tego samego pana.

Obaj odbili zastaw królewski i nie dali stacji ludziom królewskim. W sprawie Marka pisarz podał nawet ruską nazwę daniny, od której wszystko się zaczęło: „czasza kozowska”. Tywun to zarządca pańskiego gospodarstwa. Już w 1443 roku Krzywe miało więc własnego urzędnika i należało do Jana Buczackiego, starosty trembowelskiego, jednego z najpotężniejszych panów w okolicy.

1448 rok: Artym z Krzywego i ataman z Kalnego

Pięć lat później, 14 sierpnia 1448 roku, pełnomocnik wojewody znów skarżył się na ludzi tego samego pana. Tym razem „Artym z Krzywego i drugi, ataman z Kalnego, [ludzie] pana Jana z Litwinowa” nie dali stacji w wyznaczonym dniu, znów z powodu „czaszy kozowskiej”. Sąd uznał ich za nieposłusznych i skazał na trzy grzywny kary sądowej i czternaście królewskiej.

Ten wpis daje też sąsiedniemu Kalnemu datę o ćwierć wieku wcześniejszą niż w Wikipedii: 1448 zamiast 1473.

Skąd wiemy, że to nasze Krzywe

Wsi o nazwie Krzywe jest w Galicji kilka. Ale wpis z 1448 roku wiąże nasze Krzywe z Kozową i Kalnem jednym długiem: wszystkie trzy wsie odpowiadają razem za tę samą „czaszę kozowską” i należą do tego samego pana. Jan Buczacki pisał się „z Litwinowa”, a Litwinów leży niedaleko, w sąsiedniej hromadzie Podhajce.

Dziś Kozowa, Krzywe i Kalne to sąsiedzi w jednej hromadzie Kozowa.

Atamani, tywuni i opowieść o Chomene

Ciekawe jest też, kto reprezentował te wsie przed sądem: ataman w Kozowej, ataman w Kalnem, tywun w Krzywem. Atamanami nazywano starszych wiejskich, zwłaszcza we wsiach na prawie wołoskim, zakładanych przez pasterzy z Karpat. Ataman mógł jednak stać też na czele zwykłej wsi ruskiej, więc te wpisy prawa wołoskiego nie dowodzą.

Opowieści o Chomene dokumenty XV wieku ani nie potwierdzają, ani nie obalają: znają po prostu wieś pod jej obecną nazwą. Być może nazwa Chomene przetrwała w nazwie pola czy uroczyska. Ci, którzy ją pamiętają, mogą wiedzieć więcej niż dokumenty.

Źródła

• Akta grodzkie i ziemskie, t. XIV (Lwów, 1888), s. 96, nr *754–755 (lwowski sąd grodzki, maj 1443).
• Tamże, s. 271, nr 2112 (14.08.1448).

© 2026 Vadym Ratynskyi. Wszelkie prawa zastrzeżone. Badania, tekst i tłumaczenia z tej strony można kopiować lub przedrukowywać wyłącznie za zgodą autora. Aby uzyskać zgodę, napisz na hello@ukrainianhomecoming.com.