Średnia w 1502 roku: Hryniowa Wola w lasach spalonej Krzywczy

Zapis w wydaniu drukowanym

Nobil. Alexander Orzechowsky proposuit super nobiles Bernhardinum, Derslaum et Nicolaum fratres germ. indivisos heredes de Crzywcza … pro eo, quia vos locatis et de novo extirpatis villam Hrynyova Volya sic dictam in silvis hereditariis opidi Crzywcza…

Po polsku

Szlachetny Aleksander Orzechowski pozwał szlachetnych Bernardyna, Dziersława i Mikołaja, braci rodzonych niedzielnych, dziedziców z Krzywczy … o to, że osadzacie i na nowo karczujecie wieś zwaną Hryniowa Wola w dziedzicznych lasach miasteczka Krzywcza…

„W rok po spaleniu przez Turków”

1 marca 1502 roku przed przemyskim sądem ziemskim stanął szlachcic Aleksander Orzechowski. Kupił od nieżyjącego Rafała z Krzywczy trzecią część miasteczka Krzywcza wraz z lasami, a teraz pozywał synów Rafała: Bernardyna, Dziersława i Mikołaja. Bracia sprzedawali dęby z lasów miasteczka obcym ludziom, a jemu odmawiali: „bronicie moim mieszczanom z tejże Krzywczy rąbać i wozić dęby na budowę w rok po spaleniu przez Turków i zniszczeniu tego miasteczka”.

Krzywcza została więc niedługo przed 1502 rokiem spalona i zniszczona przez Turków, a mieszczanie odbudowywali się z dębowego lasu. Roku najazdu zapis nie podaje. Najpewniej chodzi o wielki najazd turecki na Ruś Czerwoną w 1498 roku, ale to nasza interpretacja.

Wieś, którą „na nowo karczują”

Tego samego dnia Orzechowski złożył drugi pozew: bracia „osadzają i na nowo karczują wieś zwaną Hryniowa Wola w dziedzicznych lasach miasteczka Krzywcza” i nie chcą się nią z nim dzielić, choć trzecia część lasów jest jego.

Bracia odpowiedzieli, że Hryniowa Wola stoi na lasach Woli Krzywieckiej, której ich ojciec Orzechowskiemu nie sprzedawał. Wieś „osadził nieboszczyk Mikołaj Chabr, nasz stryj, a ojciec nasz trzymał ją w pokoju ponad trzydzieści lat”. Wieś istniała zatem co najmniej od początku lat 70. XV wieku. Orzechowski odparł, że nie chodzi mu o to, co osadzono dawno, lecz o to, co „na nowo wykarczowano” w lesie, w którym ma trzecią część. Bracia dodali jeszcze jedno zdanie, które dużo mówi: zakup Woli Krzywieckiej udowodnią z ksiąg, „bo listy nam zaginęły”.

„Hryniowa Wola, zwana Średnią”

Dwa miesiące później, 4 maja 1502 roku, strony się pogodziły. Ugoda kończy się słowami: bracia „mogą osadzać wieś Hryniową Wolę, zwaną Średnią”. To najstarsza znana nam wzmianka obecnej nazwy.

W rejestrze poborowym z 1515 roku Hryniowa Wola ma 4 łany i młyn. A 3 listopada 1539 roku podkomorzy Jan Herburt chodził po granicy „przy ścianie wsi Średnia, inaczej Hryniowa Wola”, gdzie stały „trzy dawne trójkątne kopce” wyznaczające granice wsi Średnia, Korytniki i Wapowce. Dwie nazwy żyły obok siebie co najmniej czterdzieści lat, aż została jedna — Średnia.

Czego nie wiemy

Nie wiemy, od kogo pochodzi nazwa „Hryniowa” — może od jakiegoś Hrynia, pierwszego osadnika, ale zapisy tego nie mówią. Nie wiemy też na pewno, czy listy braci zaginęły w pożarze miasteczka.

Pewne jest natomiast to, co da się przeczytać na stronach: Średnia to dawna Hryniowa Wola, osadzona przez Mikołaja Chabra ponad trzydzieści lat przed 1502 rokiem i karczowana na nowo po najeździe, który spalił Krzywczę. Trójkątne kopce z 1539 roku na granicy z Korytnikami i Wapowcami to dobre miejsce, żeby zacząć szukać ich śladów w terenie.

Źródła

• Akta grodzkie i ziemskie, t. XVIII (Lwów, 1903), s. 433–434, nr 2976–2977 (1 marca 1502); s. 553, nr 4064 (4 maja 1502).
• Akta grodzkie i ziemskie, t. XIX (Lwów, 1906), s. 601 (3 listopada 1539).
• A. Jabłonowski, Źródła dziejowe, t. XVIII, cz. 1 (Warszawa, 1902): rejestr ziemi przemyskiej z 1515 roku.

© 2026 Vadym Ratynskyi. Wszelkie prawa zastrzeżone. Badania, tekst i tłumaczenia z tej strony można kopiować lub przedrukowywać wyłącznie za zgodą autora. Aby uzyskać zgodę, napisz na hello@ukrainianhomecoming.com.