Niżborg Stary był miasteczkiem już w 1480 roku, a encyklopedie zaczynają jego historię od 1554

Zapis w wydaniu drukowanym

Nobil. Nicolaus Kyerdey heres de Orynyn emit apud famos. Benessium Helbasz civem Leopol. bellam panni kyerthvchow viginti quinque stamina in se continentem, quodlibet stamen panni per tres flor. cum medio Vngar., quam summam ad f. Ascensionis Domi. prox. bovibus, quemlibet bovem pensando per unam marc. minus tribus grossis valentibus alias varvnkovych iuxta taxam inter mercatores habitam, reponere est obligatus sub intromissione in opidum Antiquum Niczborg et in piscinam ac molendinum sub eodem opido erectis.

Po polsku

Szlachetny Mikołaj Kierdej, dziedzic Orynina, kupił u sławetnego Benesza Helbasza, mieszczanina lwowskiego, belę sukna „kiertuchów” zawierającą dwadzieścia pięć postawów, każdy postaw po trzy i pół złotego węgierskiego. Sumę tę zobowiązał się oddać do najbliższego Wniebowstąpienia wołami, licząc każdego wołu po grzywnie bez trzech groszy, według ceny przyjętej między kupcami, pod rygorem wwiązania [wierzyciela] w miasteczko Stary Niżborg oraz w staw i młyn zbudowane pod tym miasteczkiem.

Dwie daty i opowieść o borze

Nad Tajną, kilka kilometrów od Kopyczyniec, leżą dwie wsie o jednej nazwie: Niżborg Stary i Niżborg, do 1966 roku zwany Nowym. Ukraińska Wikipedia zaczyna pisaną historię Niżborga Starego od 1554 roku, a Niżborga — od 1564. O czasach dawniejszych jest tylko opowieść: ludzie mieli się tu przenieść z „dolnego boru”.

Dokumenty znają Niżborg co najmniej trzy ćwierci wieku wcześniej. I znają go nie jako wieś, lecz jako miasteczko.

Ryby ze stawów, 1477 rok

6 czerwca 1477 roku przed lwowskim sądem grodzkim stanął szlachcic Mikołaj Kierdej „z Niżborga”. Zeznał, że sprzedał dwóm lwowskim rzemieślnikom, Matiaszkowi i Wawrzyńcowi, postrzygaczom sukna, spust dwóch swoich stawów w Niżborgu. Stawy miały być spuszczone najbliższej jesieni, a cena wynosiła czterdzieści grzywien. Połowę Kierdej wziął już z góry, jak zapisano, jako „zadatek”.

Staw spuszczano co kilka lat, ryby wybierano i wożono na sprzedaż. Połów ze stawów nad Tajną kupowano z góry aż we Lwowie, prawie dwieście kilometrów dalej. Stawy musiały więc być duże, a gospodarstwo przy nich — dawne.

„Miasteczko Stary Niżborg”, 1480 rok

Trzy lata później ten sam Mikołaj Kierdej, teraz „dziedzic Orynina”, staje przed lwowskim sądem ziemskim. Od lwowskiego mieszczanina Benesza Helbasza kupił belę sukna na dwadzieścia pięć postawów i musi zapłacić do Wniebowstąpienia wołami, licząc każdego „według ceny przyjętej między kupcami”. Jeśli nie zapłaci, wierzyciel wejdzie w posiadanie zastawu. A zastawem jest „miasteczko Stary Niżborg, oraz staw i młyn zbudowane pod tym miasteczkiem”.

W 1480 roku Niżborg Stary był więc miasteczkiem (po łacinie opidum) ze stawem i młynem. Encyklopedie o tym nie piszą. Samo słowo „Stary” oznacza, że istniał już wtedy inny, nowy Niżborg. Być może dzisiejszy Niżborg, ale bezpośredniego zapisu o nim z tych lat nie znaleźliśmy, więc to tylko wniosek z nazwy.

Skąd wiemy, że to nasz Niżborg

Nazwa Niczborg, Nieczbork czy Niżborg jest w Galicji i na Podolu jedyna: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego zna tylko Niżborg Nowy i Stary nad Tajną, i nigdzie indziej. Ród Kierdejów nadal pisał się od tego miejsca: w 1511 roku król pozwolił Zygmuntowi Kierdejowi „z Nyczborka” wykupić królewską wieś Buczniów od starosty trembowelskiego.

W 1564 roku rejestr poborowy powiatu trembowelskiego zapisuje „Nyeczbork” już jako wieś dwóch właścicieli: w części Krampskiego 18 kmieci, w części Orzechowskiego 14 kmieci, pop, czterech zagrodników i dwóch rzemieślników. O miasteczku nie ma tam ani słowa.

Co pozostaje otwarte

Nie wiemy, kiedy i dlaczego Niżborg Stary przestał być miasteczkiem: czy po najazdach tatarskich z przełomu XV i XVI wieku, dobrze widocznych w sąsiednim Buczniowie i Trembowli, czy pisarz z 1564 roku po prostu o tym nie wspomniał. Nie wiemy też, gdzie dokładnie stały stawy z 1477 roku i młyn z 1480.

Odpowiedź może przetrwać w nazwach pól, uroczysk i starych grobli nad Tajną. Ci, którzy je pamiętają, mogą wiedzieć więcej niż dokumenty.

Źródła

• Akta grodzkie i ziemskie, t. XVII (Lwów, 1901), s. 440, nr *3656 (lwowski sąd grodzki, 6.06.1477).
• Akta grodzkie i ziemskie, t. XV (Lwów, 1891), s. 511, nr *4041 (lwowski sąd ziemski, 1480).
• Matricularum Regni Poloniae summaria, cz. IV, t. 1 (Warszawa, 1910), s. 72, nr 1217 (3.07.1511).
• A. Jabłonowski, Źródła dziejowe, t. XVIII, cz. 1 (Warszawa, 1902), s. 99: rejestr powiatu trembowelskiego z 1564 roku.
• Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. VII (Warszawa, 1886), s. 168–169, hasła „Niżborg Nowy” i „Niżborg Stary”.

© 2026 Vadym Ratynskyi. Wszelkie prawa zastrzeżone. Badania, tekst i tłumaczenia z tej strony można kopiować lub przedrukowywać wyłącznie za zgodą autora. Aby uzyskać zgodę, napisz na hello@ukrainianhomecoming.com.