Rzeszów, 1498: „dopóki nie dowiemy się jasno, czy Augustyn żyje”

Zapis w wydaniu drukowanym

Gsa. Zophia virgo, germana soror gsi. Augustini heredis de Staromyescze … super gsum. Petrum heredem de Rzeschow, qualiter ipse Petrus violenter intromitteret se in bona gsi. Augustini, qui remansit in terra Moldaviae in conflictu ibidem infelici … Que autem superflua essent videlicet census et alii proventus cum pecuniis … debet reservari et reponi in loco pacifico et congruo sub testimonio bonorum hominum tamdiu, donec de vita aut morte predicti Augustini clare resciemus.

Po polsku

Urodzona panna Zofia, rodzona siostra urodzonego Augustyna, dziedzica Staromieścia … [wniosła skargę] na urodzonego Piotra, dziedzica Rzeszowa, że tenże Piotr przemocą wchodzi w dobra urodzonego Augustyna, który został w ziemi mołdawskiej, w nieszczęsnej tam bitwie … A co byłoby nadwyżką, mianowicie czynsze i inne dochody wraz z pieniędzmi … ma być odłożone i przechowane w miejscu spokojnym i stosownym, przy świadectwie dobrych ludzi, dopóty, dopóki nie dowiemy się jasno o życiu albo śmierci wspomnianego Augustyna.

Wyprawa, z której nie wrócił

Jesienią 1497 roku król Jan Olbracht poprowadził wielką wyprawę na Mołdawię. Skończyła się klęską: wycofujące się wojsko rozbito w lasach Bukowiny i wielu szlachciców nie wróciło do domu. Przemyskie księgi grodzkie z następnych miesięcy pełne są śladów tej wyprawy. W marcu 1498 roku ktoś procesuje się nawet o konia „rydzego i łysego”, którego zabrano mu „na wojnie mołdawskiej”.

Jednym z tych, którzy nie wrócili, był Augustyn, dziedzic Staromieścia. Staromieście to miejsce dawnego grodu, z którego wyrósł Rzeszów; według Wikipedii w obronnym dworze na Staromieściu mieszkali w XV wieku panowie rzeszowscy. Do Augustyna należała także część samego miasta.

Siostra, żona i chłopiec

15 stycznia 1498 roku przed urzędem starosty przemyskiego Mikołaja Kresy stanęła Zofia, „panna, rodzona siostra Augustyna, jako prawowita dziedziczka”. Skarżyła się na Piotra, dziedzica Rzeszowa, że przemocą wszedł w dobra jej brata, „który został w ziemi mołdawskiej, w nieszczęsnej tam bitwie”.

Piotr odpowiedział, że niczego nie zabrał i żadnej opieki nie przyjął: „tylko o to prosił mnie pan Augustyn, powierzając mi swego chłopca razem z żoną na utrzymanie i opiekę”. Ale takiej opieki nikt nie ustanowił przed urzędem. Starosta oddał więc dobra Zofii, a ona za zgodą krewnych wybrała na opiekuna Mikołaja Radochońskiego. Tego samego dnia starosta ustanowił wadium tysiąca grzywien między Radochońskim a „Piotrem Rzeszowskim i jego braćmi”, żeby żyli w spokoju.

Wyrok kończy się zdaniem, które najlepiej oddaje tamte miesiące. Barbara, żona Augustyna, miała zostać z chłopcem w majątku i dostawać wszystko, czego potrzebują. Nadwyżki — czynsze, inne dochody i pieniądze — trzeba było odkładać w spokojne miejsce, przy świadkach, „dopóki nie dowiemy się jasno o życiu albo śmierci Augustyna”. Trzy miesiące po bitwie nikt w Przemyślu nie wiedział, czy dziedzic Staromieścia żyje.

Rajcy, którzy nie usłuchali

Spokój nie nastał. W marcu Radochoński skarżył, że Piotr odparł go siłą, gdy miał zostać wprowadzony w Staromieście „i w część miasta Rzeszowa”. Pełnomocnik Piotra odpowiadał, że jego pan nikomu przemocy nie zrobił.

6 lipca 1498 roku sąd grodzki rozpatrzył sprawę przeciw „opatrznym celnikowi i rajcom miasta Rzeszowa”, którzy nie usłuchali swego opiekuna i pana, wprowadzonego „mocą królewską” w dobra „nieboszczyka pana Augustyna”. Ukarano ich jako nieposłusznych karą królewską czternastu grzywien. Tak samo potraktowano podwójciego i kmieci Staromieścia. W styczniu sąd jeszcze czekał na wieść; w lipcu pisze już o Augustynie jako o zmarłym.

20 sierpnia starosta, „ze szczególnego rozkazu Jego Królewskiej Mości”, wysłał podburgrabiego z czeladzią i woźnym, by wprowadzić Radochońskiego w dobra Augustyna „ostatnim ramieniem królewskim” — w Rzeszowie, na Staromieściu i w okolicznych dobrach. Wprowadzenia nie dopuszczono. Karę zapłacić mieli Jarzyna i Hieronim Jagiełka, których pozywano do dworu na Staromieściu.

Według Wikipedii radę miejską Rzeszowa co roku powoływał pan miasta. Kogo w 1498 roku rajcy uważali za swego pana, zapisy nie mówią.

Syn i młyn, 1502

Augustyn nie wrócił. 11 lipca 1502 roku przed sądem w Przemyślu stawał jego syn Jan Rzeszowski, „sierota, który nie ma jeszcze lat”. Chodziło o młyn w Rzeszowie, część ojca. Augustyn zastawił go kiedyś Janowi Sopichowskiemu, a „przed nieszczęsną bitwą mołdawską” wykupił, płacąc 140 złotych węgierskich. Gdy Augustyn „tam został”, Sopichowski znów zajął młyn.

Sprawa skończyła się przy krzyżu. Sopichowski zgodził się oddać młyn, jeśli opiekun sieroty przysięgnie, że pieniądze zostały zapłacone. Gdy wszyscy poszli już „do krzyża słuchać przysięgi”, zwolnił Radochońskiego z przysięgi, przyznał, że dostał całą sumę, i oddał mu młyn jako opiekunowi chłopca. Najpewniej to ten sam chłopiec, którego Augustyn przed wyprawą powierzył Piotrowi.

Co wiadomo, a czego nie

Wikipedia w hasłach „Rzeszów”, „Historia Rzeszowa” i „Staromieście” nie wspomina Augustyna ani tego, co działo się w mieście w 1498 roku. Nie sprawdzaliśmy pracy Adama Kamińskiego o pierwszych dwóch wiekach Rzeszowa (1958) ani pierwszego tomu „Dziejów Rzeszowa” (1994); historycy miasta mogą te zapisy znać.

Nie wiemy, kim dokładnie był Piotr dla Augustyna: zapisy nazywają go „dziedzicem Rzeszowa” i wspominają jego braci, a samo miasto było wtedy podzielone między kilka gałęzi rodu Rzeszowskich. Nie wiemy też, jak zakończył się spór o część miasta.

Źródła

• Akta grodzkie i ziemskie, t. XVII (Lwów, 1901), s. 348, nr 2980–2981 (15 stycznia 1498); s. 350, nr 2990 i 2995 (marzec 1498).
• Tamże, s. 355, nr 3031–3033 (6 lipca 1498); s. 356, nr 3046 (sierpień 1498); s. 357, nr 3048 (20 sierpnia 1498).
• Tamże, s. 400–401, nr 3401 (11 lipca 1502).
• Wikipedia, hasła „Rzeszów”, „Historia Rzeszowa”, „Staromieście (Rzeszów)”, stan na 30 października 2026.

© 2026 Vadym Ratynskyi. Wszelkie prawa zastrzeżone. Badania, tekst i tłumaczenia z tej strony można kopiować lub przedrukowywać wyłącznie za zgodą autora. Aby uzyskać zgodę, napisz na hello@ukrainianhomecoming.com.