Chodaczków Wielki wzmiankowany 254 lata wcześniej: „pusta wieś” w 1504 roku

Zapis w wydaniu drukowanym

1380. In conventione generali Piotrkoviensi, f. 6 ante Oculi (8 mar.). Rex testificatur Henricum alias Endrich Michowski, curiensem regium, fortalitium et oppidum regale Bvcznyowa cum villis desertis alias przyschyolkj pustimy Chodeczkow, Donamywcze, Dluga Dolyna et cum superiori Bucznyowa circumadiacentibus, ad praedictum fortalitium cum oppido spectantibus, tenutae suae, ac summam, in eisdem bonis inscriptam, Ioanni et Victorino de Syenno, fratribus germanis, de voluntate et consensu regali resignasse. MD. XIX, 151.

Po polsku

Nr 1380. Na sejmie walnym w Piotrkowie, w piątek przed niedzielą Oculi (8 marca). Król poświadcza, że Henryk, inaczej Endrich, Michowski, dworzanin królewski, za wolą i zgodą królewską odstąpił braciom rodzonym Janowi i Wiktorynowi z Sienna królewski zamek i miasteczko Buczniów z wsiami pustymi, czyli przysiółkami pustymi, Chodaczkowem, Domamoryczem, Długą Doliną i z Buczniowem Wyższym, leżącymi dokoła i należącymi do wspomnianego zamku z miasteczkiem — swoją tenutę, a także sumę zapisaną na tych dobrach.

1758 — data z encyklopedii

O Chodaczkowie Wielkim ukraińska Wikipedia pisze: „Pierwsza wzmianka pisana pochodzi z 1758 roku”. Ten sam rok podaje encyklopedia obwodu „Tarnopolszczyzna. Historia miast i wsi”. Strona hromady Podhorodne pisze natomiast, że „pierwsza wzmianka pisana o osadzie pochodzi z 1504 roku”, ale nie podaje źródła; jedna z książek o zamkach też daje 1504 bez odsyłacza. Wikipedia powtarza też dawną legendę, zapisaną w 1786 roku, że wieś wyrosła wokół karczmy na rozstajach.

Jaki dokument stoi za rokiem 1504, nigdzie dotąd nie powiedziano. Oto on: księgi królewskie znają Chodaczków dwa i pół stulecia przed 1758 rokiem. Stał wtedy pusty.

8 marca 1504 roku: zamek i puste przysiółki

Tego dnia na sejmie walnym w Piotrkowie król Aleksander poświadczył przekazanie dóbr. Jego dworzanin Henryk, inaczej Endrich, Michowski, za zgodą króla odstąpił braciom Janowi i Wiktorynowi z Sienna swoją tenutę, czyli dobra królewskie oddane w dzierżawę.

Tenuta obejmowała „królewski zamek i miasteczko Buczniów z wsiami pustymi, czyli przysiółkami pustymi, Chodaczkowem, Domamoryczem, Długą Doliną i z Buczniowem Wyższym, leżącymi dokoła”. Pisarz nie poprzestał na łacinie: obok „villae desertae” dopisał po polsku „przyschyolkj pustimy”, „przysiółki puste”.

Skąd wiemy, że to Chodaczków Wielki

Chodaczkowów jest w obwodzie tarnopolskim dwa i rozstrzyga sąsiedztwo. Buczniów wpisu to dzisiejszy Buczniów (Bucniw) nad Seretem, a ukraińska Wikipedia sama wspomina przy nim rok 1504. „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego” pisze, że Chodaczków Wielki leży nad potokiem, który „pod wsią Buczniów” wpada do Seretu; do Buczniowa jest stąd dziesięć kilometrów. Domamorycz i Dołżanka (dawna Długa Dolina) leżą siedem i dziewięć kilometrów na północ od Chodaczkowa Wielkiego.

Chodaczków Mały leży trzydzieści kilometrów na wschód, nad Kaczawą koło Borek Wielkich, i do Buczniowa nie należał. Też jest w księgach królewskich — w 1530 roku, jako „Chodeczków nad rzeką Terebną”, wśród wsi koło Borku. A później, według Wikipedii, Chodaczków razem z Domamoryczem i Dołżanką należał do starostwa buczniowskiego — ta sama okolica co w 1504 roku.

Dlaczego wieś stała pusta

Wpis z 1504 roku przyczyny nie podaje. Ale w tych samych latach kancelaria królewska raz po raz zwalniała od podatków spalone miasta Rusi: na tym samym sejmie 1504 roku Kańczugę, „spaloną przez Turków i Tatarów”, a w 1506 roku „spustoszone przez Tatarów” miasteczko Trembowlę i szlachtę powiatu trembowelskiego. Najpewniej dobra buczniowskie ucierpiały w tych samych najazdach. To jednak przypuszczenie, a nie świadectwo dokumentu.

Ważniejsze jest co innego: wieś pusta to nie wieś nowa. Żeby opustoszeć, musiała być wcześniej zasiedlona. Chodaczków istniał więc przed 1504 rokiem. Kiedy dokładnie go założono, te dokumenty nie mówią.

Co było dalej

W następnych latach król kilka razy pozwalał wykupić Buczniów, zastaw królewski, z rąk poprzedniego posiadacza: w 1510, 1511 i 1515 roku. W 1529 roku król dał „miasteczku Buczniowowi, a także osadnikom i kmieciom” dziesięć lat wolności od podatków i robót — tak zwykle pomagano miejscu się odbudować. O ludziach w samym Chodaczkowie te wpisy milczą.

Między pustym przysiółkiem z 1504 roku a wsią z 1758 roku leżą więc dwa i pół stulecia, o których dokumenty nie mówią prawie nic. Być może coś zachowała pamięć: nazwy pól i uroczysk, opowieści o karczmie na rozstajach. Ci, którzy je pamiętają, wiedzą więcej niż dokumenty.

Źródła

• Matricularum Regni Poloniae summaria, cz. III (1501–1506), s. 87, nr 1380 (8.03.1504; Metryka Koronna, ks. 19, k. 151).
• Tamże, s. 87, nr 1390 (Kańczuga, 1504); s. 167, nr 2546 i 2549, s. 181, nr 2803 (Trembowla, 1506).
• Matricularum Regni Poloniae summaria, cz. IV, t. 1 (1507–1548), s. 58, nr 992; s. 63, nr 1060; s. 140, nr 2408; s. 320, nr 5434 (Buczniów, 1510–1529).
• Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. I (Warszawa, 1880), s. 604, hasło „Chodaczków wielki”.

© 2026 Vadym Ratynskyi. Wszelkie prawa zastrzeżone. Badania, tekst i tłumaczenia z tej strony można kopiować lub przedrukowywać wyłącznie za zgodą autora. Aby uzyskać zgodę, napisz na hello@ukrainianhomecoming.com.