Zwięczyca w 1450 roku: czterdzieści imion mieszkańców

Zapis w wydaniu drukowanym

Nobil. Raphael, Nicolus et Iohannes fratres germani filii Iohannis Golwchowski de speciali consensu patris … talem inter se fecerunt divisionem in bonis suis Swanczicza et Wola Swancziska … cum kmethonibus Yakel, Lech, Myszs, Stasek, Brudni, Royowiczi, Pechowicz, Sywthka, Rathayowicz, Pyenek, Pisczadlo, Ppheta, Czarnocha, Kvna, Coszel…

Po polsku

Szlachetni Rafał, Mikołaj i Jan, bracia rodzeni, synowie Jana Gołuchowskiego, za szczególną zgodą ojca … dokonali takiego podziału w swoich dobrach Zwięczyca i Wola Zwięczycka … z kmieciami: Jakiel, Lech, Mysz, Stasiek, Brudny, Rojowicz, Pechowicz, Świtka, Ratajowicz, Pieniek, Piszczało, Pfeta, Czarnocha, Kuna, Koszel…

Wieś bez średniowiecza

Zwięczyca to dziś południowo-zachodnia dzielnica Rzeszowa. Do miasta włączono ją ostatecznie w 2008 roku, wcześniej była wsią gminy Boguchwała. Wikipedia nie podaje z jej historii niczego starszego niż rok 1672, kiedy wieś spustoszyli Tatarzy. „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego” opisuje tylko XIX-wieczną Zwięczycę.

W XV wieku Rzeszów i okoliczne wsie należały do powiatu przeworskiego ziemi przemyskiej, a ich sprawy sądzono na rokach w Przeworsku. W tych księgach Zwięczyca jest — i to wcześnie.

Pierwsza wzmianka: wiosna 1443

Na rokach przed 29 kwietnia 1443 roku Fal z Pełnatycz pozwał „Jana ze Zwięczycy”. Pozwany przysłał wiadomość, że jest chory, i sprawę odłożono. To najstarsza wzmianka o Zwięczycy, jaką znaleźliśmy: o 229 lat starsza od daty w Wikipedii.

Kim był ten Jan, podpowiada zapis o siedem lat późniejszy: najpewniej to Jan Gołuchowski, ojciec trzech braci z 1450 roku. Wprost zapis tego nie mówi.

Podział z 5 lutego 1450 roku

W czwartek 5 lutego 1450 roku przed sądem w Przeworsku stanęli trzej rodzeni bracia, Rafał, Mikołaj i Jan, synowie Jana Gołuchowskiego. Ojciec przyszedł razem z nimi i dał „szczególną zgodę”, by podzielili między siebie „swoje dobra Zwięczycę i Wolę Zwięczycką”.

Rafał i Mikołaj wzięli razem dwór ze wszystkimi polami, dom, komorę, folwark, staw „przed bramą” i piętnastu kmieci: Jakiela, Lecha, Mysza, Staśka, Brudnego, Rojowicza, Pechowicza, Świtkę, Ratajowicza, Pieńka, Piszczałę, Pfetę, Czarnochę, Kunę i Koszela. W Woli dostali sześciu gospodarzy: Masiową, Jakuba Dryguleca, Jakuba Lubania, Mikuleca, Kuszowicza i Zaleśnego.

Janowi przypadli inni kmiecie z polami: Pyszczek, Jadro, Swach, Sobek, Barszcz, Tomasz Krawiec, Czyż Pokywka, Kurek, Dunaj, Gerej, Piotrek, Kruk, Pszonka, Ordych, Kost Zagroda, Geś Róg, Michoń, Maciejasek, Michałowska i drugi Jaśko Michałowski. Jedno imię jest uszkodzone, widać tylko końcówkę „…kowka”. Do tego Jan dostał puste łany „z obu stron”.

Trzy stawy i czterdzieści imion

Osobno podzielono wodę. We wsi były trzy stawy. Staw „przed bramą” dworu przypadł starszym braciom, staw „przed Michałowskim” — Janowi, a trzeci, „który leży pośrodku między dwoma pozostałymi”, przecięto na pół.

Zapis wymienia po imieniu około czterdziestu dwóch gospodarzy. Są wśród nich kobiety, Masiowa i Michałowska, zapewne wdowy prowadzące gospodarstwo. Wiele imion brzmi jak przezwiska: Jadro, Kruk, Dunaj, Kuna, Czarnocha, Pszonka. Widać tu, jak w połowie XV wieku z przezwisk rodziły się nazwiska. Dla każdego, czyi przodkowie pochodzą ze Zwięczycy, to najstarsza znana lista jej mieszkańców.

Co wiadomo, a czego nie

Adam Fastnacht w „Słowniku historyczno-geograficznym ziemi sanockiej” zna Rafała ze Zwięczycy z 1471 roku. Zapisy z 1443 i 1450 roku są więc starsze także od tej daty. Nie widzieliśmy pierwszego tomu „Dziejów Rzeszowa” (1994) i nie wiemy, czy jego autorzy znali ten podział.

Gdzie leżała Wola Zwięczycka z sześcioma gospodarzami, nie ustaliliśmy. Może to część samej Zwięczycy, a może jedna z sąsiednich „Woli”.

Źródła

• Akta grodzkie i ziemskie, t. XIII (Lwów, 1888), s. 310, nr 4231 (5 lutego 1450); s. 150, nr 2105 (wiosna 1443).
• A. Fastnacht, Słownik historyczno-geograficzny ziemi sanockiej w średniowieczu, t. 3 (Kraków, 2002), hasło „Piotraszówka”.
• A. Jabłonowski, Źródła dziejowe, t. XVIII, cz. 1 (Warszawa, 1902): rejestr z 1515 roku („Swyączycza, lan. 12”).

© 2026 Vadym Ratynskyi. Wszelkie prawa zastrzeżone. Badania, tekst i tłumaczenia z tej strony można kopiować lub przedrukowywać wyłącznie za zgodą autora. Aby uzyskać zgodę, napisz na hello@ukrainianhomecoming.com.