Prałkowce: Jakusz z Prawkowiec w 1436 roku, 38 lat przed „pierwszą wzmianką”

Zapis w wydaniu drukowanym

Datum in Przemisl feria secunda proxima post festum sancti Francisci anno etc. XXX sexto. Presentibus Budkone de Zaborze Pincerna Przemisliensi, Iohanne de Grochowcze filio [Iudicis], Nicolao Swinka, Iacussio de Prawkowcze et Nicolao do Byeliczsko.

Po polsku

Dano w Przemyślu w poniedziałek po święcie św. Franciszka roku [14]36. W obecności Budka z Zaborza, podczaszego przemyskiego, Jana z Grochowiec, syna sędziego, Mikołaja Świnki, Jakusza z Prawkowiec i Mikołaja z Byeliczska.

Pierwsza księga ziemi przemyskiej

Najstarsza zachowana księga przemyskiego sądu ziemskiego zaczyna się w 1436 roku. Sąd zbierał się w Przemyślu kilka razy w roku, a pisarz wpisywał po łacinie wszystko, co szlachta chciała zapisać publicznie: długi, posagi, sprzedaże wsi, spory o miedzę. Pod każdym ważniejszym zapisem wymieniał świadków: tych, którzy akurat byli na miejscu i mogli później poświadczyć, że sprawa naprawdę się odbyła.

Księgę wydano drukiem we Lwowie w 1888 roku, w XIII tomie „Akt grodzkich i ziemskich”. Właśnie na jej pierwszych stronach stoi nasz zapis.

Jakusz z Prawkowiec, 8 października 1436

W poniedziałek po św. Franciszku 1436 roku Jan Mzurowski zobowiązał się wypłacić zięciowi sto grzywien posagu. Wśród świadków pisarz wymienił podczaszego przemyskiego Budka z Zaborza, Jana z Grochowiec, syna sędziego, Mikołaja Świnkę i „Iacussio de Prawkowcze”, Jakusza z Prawkowiec.

Szlachcic „z” jakiejś wsi to jej właściciel albo współwłaściciel. Prawkowce miały więc w 1436 roku pana, który siedział na miejscu i jeździł na roki do Przemyśla. Wieś istniała co najmniej 38 lat przed rokiem 1474, od którego liczy jej historię Wikipedia.

Prawkowce, a nie „pralnie”

Wikipedia wywodzi nazwę Prałkowce od blechów i pralni, które miały tu kiedyś stać. W XV wieku nazwa brzmi jednak inaczej. W około osiemdziesięciu zapisach przemyskich ksiąg sądowych pisarze piszą Prawkowcze, Prakowcze, raz Pracowcze, i ani razu nie stawiają litery „ł”.

Nie znaczy to, że wiemy, skąd naprawdę pochodzi nazwa. Tego zapisy nie mówią i to jest pytanie dla językoznawców. Ale wyjaśnienie od „pralni” powstało, kiedy nazwa miała już swoje późniejsze brzmienie.

Dwór, z którego trzeba było wyjść po Bożym Narodzeniu

Prawkowce XV wieku to wieś drobnej szlachty, podzielona na części. 19 czerwca 1449 roku Katarzyna z mężem Strzeczonem ustąpili dworu w Prawkowcach, „gdzie sami siedzą”, Symkowi i jego pasierbowi Jerzemu. Mogli w nim mieszkać do najbliższego Bożego Narodzenia, a w tydzień po święcie musieli się wyprowadzić. Karę pisarz zapisał po polsku, wśród łaciny: „pycznadyescz”, piętnaście.

Dwadzieścia lat później, 16 marca 1468 roku, Mikosz z Prawkowiec sprzedał „cały budynek nieboszczyka Symka” za jedną grzywnę i wołu. Zatrzymał dla siebie stawki, sad leżący poniżej łaźni i ogródek przed dworem.

Skąd wiemy, że to te Prałkowce

Prawkowce przemyskich ksiąg sąsiadują z Grochowcami, Ostrowem, Kruhelem i Śliwnicą, czyli z wsiami, które do dziś otaczają Prałkowce. W tym samym zapisie z 1449 roku Symko zastawia „swoją wieś Kruhel”.

Ten sam wniosek wyciągnął już w 1883 roku „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego”. Przytaczając zapis z 1474 roku o „Krizicu de Prawkowce”, autor hasła dopisał w nawiasie: „t. j. Prałkowce”. Data 1474 to więc nie pierwsza wzmianka, lecz pierwsza, którą ktoś przepisał do słownika.

Źródła

• Akta grodzkie i ziemskie, t. XIII (Lwów, 1888), s. 15, nr 102 (8 października 1436).
• Tamże, s. 293, nr 4000–4001 (19 czerwca 1449); s. 570, nr 6972 (16 marca 1468).
• Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. IV (Warszawa, 1883), hasło „Kruhel”.

© 2026 Vadym Ratynskyi. Wszelkie prawa zastrzeżone. Badania, tekst i tłumaczenia z tej strony można kopiować lub przedrukowywać wyłącznie za zgodą autora. Aby uzyskać zgodę, napisz na hello@ukrainianhomecoming.com.