Petryków koło Tarnopola: rok 1441, a nie 1458

Zapis w wydaniu drukowanym

Iohannes Skarbek. In presenti termino veniens nobilis Iohannes Skabek (sic) de Szeranynczuky recognovit fideiussoriam, quia fideiussit pro fratre germano Bogdan, quia Alberto de Svynyow habuit coram iudicio reformare centum marcas in villa Petrikow sita in districtu Trebowliensi, ad quam villam dedit eis centum marcas.

Po polsku

Jan Skarbek. Stawiwszy się na niniejszym roku sądowym, urodzony Jan Skarbek z Szeranynczuk uznał porękę: poręczył za rodzonego brata Bohdana, który miał przed sądem odnowić Albertowi ze Swiniuchów zapis stu grzywien na wsi Petryków położonej w powiecie trembowelskim, na którą to wieś Albert dał im sto grzywien.

Wieś starsza od Tarnopola

Dziś Petryków to niemal przedmieście Tarnopola: kilka kilometrów od centrum, gmina Wielka Berezowica. Ale gdy Petryków po raz pierwszy pojawia się w dokumentach, Tarnopola jeszcze nie było. Miasto założono w 1540 roku na „miejscu pustem zwanem Sopilcze”. Sto lat wcześniej Petryków był już wsią, która przechodziła z rąk do rąk za poważne pieniądze.

Karta wsi w Wikipedii podaje jako rok założenia 1458. Halicka księga sądowa zna Petryków o siedemnaście lat wcześniej.

Pożyczka pod zastaw wsi

W XV wieku nie było banków, a szlachta stale potrzebowała pieniędzy: na posag dla córki, na wykup majątku, na wyprawę wojenną. Pożyczano pod zastaw ziemi. Dłużnik „zapisywał” pieniądze na swojej wsi i jeśli nie oddał długu, wierzyciel brał dochody ze wsi, a nawet samą wieś, dopóki nie odzyskał swego.

Aby taka umowa miała moc, wpisywano ją do księgi ziemskiej w obecności sędziego. A gdy zobowiązanie przechodziło z rąk do rąk, trzeba je było „odnowić” przed sądem. Zapis o Petrykowie dotyczy właśnie takiego odnowienia.

Poniedziałek przed Gromniczną, 1441

Zimą 1441 roku, w poniedziałek przed świętem Matki Boskiej Gromnicznej, czyli 30 stycznia, obradował halicki sąd ziemski. Wśród innych spraw pisarz wpisał do księgi krótką porękę. Szlachcic Jan Skarbek z Szeranynczuk uznał przed sądem, że poręczył za rodzonego brata Bohdana. Bohdan miał odnowić Albertowi ze Swiniuchów sto grzywien zabezpieczonych na wsi Petryków, „położonej w powiecie trembowelskim”. Za tę wieś Albert dał braciom sto grzywien.

Poręka była wtedy rzeczą zwyczajną: jeśli Bohdan nie wypełni zobowiązania, odpowie za to Jan. Bracia ręczyli za siebie, bo ziemię mieli wspólną, rodową.

Co znaczy sto grzywien

Grzywna nie była monetą, lecz jednostką obrachunkową dla dużych sum. Sto grzywien to poważne pieniądze, za które można było wtedy wziąć w zastaw całą wieś. A więc w 1441 roku Petryków nie był świeżą osadą na wykarczowanym lesie, lecz gospodarstwem z ludźmi, polami i dochodem, które istniało już od jakiegoś czasu. Od jak dawna, dokument nie mówi.

Skąd wiemy, że to ten Petryków

Wsi o podobnych nazwach było w Galicji kilka, więc sama nazwa niczego nie dowodzi. Tu pisarz rozstrzygnął sam: wieś leży „in districtu Trebowliensi”, w powiecie trembowelskim, do którego należały wtedy ziemie wokół przyszłego Tarnopola. Innego Petrykowa w tym powiecie nie ma, a późniejsze zapisy nazywają naszą wieś Petrykowem „pod Tarnopolem”.

Poprawka, nie sensacja

Co ciekawe, w tekście tego samego artykułu w Wikipedii rok 1441 już się pojawia, choć z dniem 31 stycznia zamiast 30. W karcie na górze wciąż stoi 1458. To więc nie odkrycie czegoś nieznanego, lecz poprawka daty, która przeczy samej sobie: najwcześniejsza znana pisemna wzmianka o Petrykowie pochodzi z 30 stycznia 1441 roku.

Co działo się ze wsią w kolejnych dziesięcioleciach, ten zapis nie mówi. Następny krok to kolejne tomy ksiąg halickich, w których Skarbkowie i powiat trembowelski pojawiają się częściej.

Źródła

• Akta grodzkie i ziemskie, t. XII (Lwów, 1887), s. 93, nr 917 (30.01.1441).

© 2026 Vadym Ratynskyi. Wszelkie prawa zastrzeżone. Badania, tekst i tłumaczenia z tej strony można kopiować lub przedrukowywać wyłącznie za zgodą autora. Aby uzyskać zgodę, napisz na hello@ukrainianhomecoming.com.